Sưng má, đau góc hàm, khó há miệng và sốt có thể xuất hiện khi răng khôn gặp biến chứng, nhưng cũng có thể gặp ở người mắc quai bị. Vì biểu hiện bên ngoài khá giống nhau, không ít người tự cho rằng mình chỉ đang mọc răng khôn, tiếp tục đi học hoặc đi làm và vô tình làm tăng nguy cơ lây bệnh nếu nguyên nhân thực sự là quai bị. Ngược lại, có người lo mắc bệnh truyền nhiễm trong khi nguồn đau lại nằm ở chiếc răng số 8 đang viêm.
Hai tình trạng này khác nhau hoàn toàn về nguyên nhân, khả năng lây truyền và cách xử trí. Răng khôn gây triệu chứng chủ yếu do thiếu chỗ mọc, mọc lệch, lợi trùm bị viêm hoặc tổn thương răng kế cận. Quai bị là bệnh truyền nhiễm do virus, thường gây viêm và sưng tuyến nước bọt mang tai.
Vậy làm thế nào để biết mình đang mọc răng khôn hay quai bị? Vị trí sưng, dấu hiệu trong miệng, đặc điểm đau và các triệu chứng toàn thân là những dữ kiện quan trọng. Tuy nhiên, các dấu hiệu dưới đây chỉ giúp định hướng, không thay thế cho việc khám và chẩn đoán của bác sĩ.
Tóm tắt cách phân biệt nhanh
- Nghi nhiều đến răng khôn nếu đau tập trung ở vùng lợi trong cùng, nhìn thấy răng số 8 hoặc lợi trùm sưng đỏ, đau khi nhai, có thể kèm hôi miệng, vị khó chịu hay chảy mủ.
- Nghi nhiều đến quai bị nếu sưng ở vùng trước và dưới tai làm má phồng, góc hàm bị che lấp, đau khi nhai hoặc nuốt, kèm mệt mỏi, đau đầu, chán ăn và có yếu tố tiếp xúc với người bệnh.
- Quai bị có thể sưng một hoặc hai bên; răng khôn cũng có thể gây sưng lan ra má. Không nên chỉ dựa vào việc sưng một bên hay hai bên để tự kết luận.
- Nếu chưa xác định được nguyên nhân và có biểu hiện giống quai bị, nên hạn chế tiếp xúc với người khác và liên hệ cơ sở y tế trước khi đến khám.
Răng khôn và quai bị là gì?
Răng khôn gây sưng đau như thế nào?
Răng khôn, còn gọi là răng số 8 hoặc răng cối lớn thứ ba, nằm ở vị trí trong cùng của cung hàm. Răng thường bắt đầu mọc vào cuối tuổi thiếu niên hoặc đầu tuổi trưởng thành, nhưng thời điểm mọc có thể khác nhau ở mỗi người. Một số người không hình thành một hoặc nhiều răng khôn; một số khác có răng nằm hoàn toàn trong xương và không biểu hiện triệu chứng.
Không phải bản thân quá trình mọc răng nào cũng gây bệnh. Sưng đau thường xuất hiện khi răng chỉ mọc được một phần, bị lợi che phủ, lệch hướng hoặc không đủ chỗ. Thức ăn và vi khuẩn có thể tích tụ dưới vạt lợi, gây viêm lợi trùm quanh răng khôn. Răng mọc lệch còn có thể tạo khe giắt thức ăn, gây sâu răng số 8, sâu hoặc tiêu chân răng số 7 và viêm quanh răng.
Đau do răng khôn thường bắt đầu ở vùng lợi cuối hàm. Khi viêm nặng, vùng má hoặc góc hàm có thể sưng, người bệnh há miệng hạn chế, đau khi nhai, nuốt vướng và đôi khi sốt.
Quai bị gây sưng đau như thế nào?
Quai bị là bệnh truyền nhiễm do virus quai bị gây ra. Virus lây qua giọt bắn đường hô hấp và tiếp xúc trực tiếp với nước bọt, chẳng hạn khi nói chuyện gần, ho, hắt hơi, hôn hoặc dùng chung cốc, chai nước và vật dụng có dính nước bọt.
Biểu hiện điển hình là viêm tuyến nước bọt mang tai, tuyến nằm ở phía trước và phía dưới tai. Khi tuyến sưng, vùng má và hàm trở nên phồng, đau; dái tai có thể bị đẩy lên và góc hàm trở nên khó nhìn hoặc khó sờ thấy. Quai bị gặp ở cả trẻ em lẫn người lớn. Người đã tiêm vaccine vẫn có thể mắc bệnh, nhưng nhìn chung nguy cơ bệnh nặng và biến chứng thấp hơn.
Một số người mắc quai bị chỉ có triệu chứng nhẹ giống cảm cúm hoặc không có triệu chứng rõ. Vì vậy, tuổi, tiền sử tiêm chủng hay mức độ sốt không đủ để tự loại trừ bệnh.
Bảng phân biệt mọc răng khôn và quai bị
| Dấu hiệu | Răng khôn gây viêm, sưng đau | Quai bị |
|---|---|---|
| Nguyên nhân | Răng thiếu chỗ, mọc lệch hoặc viêm lợi trùm; có thể kèm nhiễm khuẩn tại chỗ | Nhiễm virus quai bị |
| Khả năng lây | Không lây từ người sang người | Có lây qua nước bọt và giọt bắn hô hấp |
| Vị trí đau khởi phát | Vùng lợi trong cùng, phía sau răng số 7 | Vùng tuyến mang tai, trước và dưới tai |
| Vị trí sưng | Lợi quanh răng số 8; có thể lan ra góc hàm hoặc má | Má và vùng hàm gần tai; có thể che lấp góc hàm |
| Dấu hiệu trong miệng | Lợi trùm sưng đỏ, đau, dễ chảy máu; có thể thấy răng mọc một phần, thức ăn mắc, mủ hoặc mùi hôi | Thường không có lợi trùm viêm quanh răng số 8; có thể đau vùng lỗ ống tuyến nước bọt nhưng không phải lúc nào cũng tự nhận biết được |
| Bên bị sưng | Thường liên quan một răng ở một bên; vẫn có thể viêm hai bên nếu cả hai răng có vấn đề | Có thể sưng một bên hoặc hai bên; bên còn lại đôi khi sưng sau |
| Triệu chứng toàn thân | Có thể không sốt; sốt, mệt và nổi hạch gợi ý viêm nặng hoặc lan rộng | Có thể sốt nhẹ, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi, chán ăn trước khi sưng tuyến |
| Diễn tiến | Có thể tái phát theo từng đợt nếu nguyên nhân chưa được xử lý | Sưng thường tăng trong vài ngày đầu rồi giảm dần; đa số hồi phục trong khoảng hai tuần |
| Cách xác định | Khám răng miệng và chụp X-quang khi cần | Đánh giá dịch tễ, khám y khoa và xét nghiệm theo chỉ định |
7 dấu hiệu giúp định hướng mọc răng khôn hay quai bị
1. Xác định điểm đau bắt đầu từ đâu
Đây là dấu hiệu có giá trị định hướng cao. Nếu cơn đau bắt đầu ở vùng lợi phía trong cùng, ngay sau răng hàm cuối, nguyên nhân nha khoa có khả năng cao hơn. Người bệnh thường có thể dùng lưỡi cảm nhận vùng lợi đang sưng hoặc thấy đau rõ khi thức ăn chạm vào.
Với quai bị, cảm giác đau và căng thường nằm ở vùng má gần tai hơn là tại một điểm cụ thể trên lợi. Đau có thể tăng khi nhai, nuốt hoặc dùng thực phẩm kích thích tiết nước bọt. Tuy nhiên, không nên cố ấn mạnh vào vùng sưng để kiểm tra vì thao tác này gây đau và không giúp tự chẩn đoán chính xác.
2. Quan sát vùng lợi quanh răng cuối cùng
Rửa tay, đứng trước gương và dùng ánh sáng đủ để quan sát vùng cuối cung hàm. Những dấu hiệu gợi ý viêm quanh răng khôn gồm:
- Một phần thân răng số 8 đã nhú nhưng còn bị lợi che phủ.
- Vạt lợi quanh răng sưng đỏ, đau hoặc dễ chảy máu.
- Có thức ăn mắc dưới lợi trùm hoặc giữa răng số 7 và răng số 8.
- Miệng có mùi hôi, vị đắng hoặc vị khó chịu; đôi khi thấy dịch hay mủ.
- Đau tăng khi răng đối diện cắn vào phần lợi đang sưng.
Quai bị không tạo ra lợi trùm sưng đỏ hay khe giắt thức ăn quanh răng số 8. Dù vậy, sự hiện diện của một chiếc răng khôn đang mọc không đủ để khẳng định đó là nguyên nhân, vì người bệnh vẫn có thể đồng thời mắc bệnh tuyến nước bọt hoặc bệnh lý khác.
3. Quan sát hình dạng vùng sưng
Viêm quanh răng khôn nhẹ có thể chỉ làm vùng lợi phía trong cùng sưng lên. Khi nhiễm trùng tiến triển, sưng có thể lan tới góc hàm, má hoặc vùng dưới hàm và gây mất cân đối khuôn mặt.
Quai bị thường làm đầy vùng trước tai và dưới tai, khiến má phồng và góc xương hàm bị che lấp. Sưng tuyến mang tai có thể khiến dái tai nhô lên hoặc hướng ra ngoài. Tuy nhiên, khoảng một phần tư trường hợp quai bị có thể chỉ sưng một bên, nên quan niệm “phải sưng cả hai bên mới là quai bị” là không chính xác.
4. Đánh giá đặc điểm cơn đau
Đau do răng khôn thường khu trú ở vùng cuối hàm, tăng khi nhai hoặc khi chạm vào lợi. Đau có thể âm ỉ, nhói, tái đi tái lại; nếu viêm lan, người bệnh có thể đau lan lên tai, thái dương hoặc xuống họng.
Quai bị thường gây cảm giác căng, đau và nhạy ở cả vùng tuyến nước bọt. Người bệnh có thể đau khi nhai, nuốt hoặc khi tuyến tăng tiết nước bọt. Vì cả hai tình trạng đều có thể gây đau tai, đau họng và đau khi há miệng, đặc điểm cơn đau cần được xem cùng vị trí sưng và dấu hiệu trong miệng.
5. Kiểm tra các triệu chứng đi kèm
Răng khôn mọc bình thường không nhất thiết gây sốt. Khi có viêm lợi trùm hoặc nhiễm trùng, người bệnh có thể sốt, mệt, sưng hạch dưới hàm, hôi miệng, nuốt đau và há miệng hạn chế.
Quai bị có thể khởi đầu bằng sốt nhẹ, đau đầu, đau cơ, mệt mỏi và chán ăn trong vài ngày trước khi tuyến mang tai sưng. Một số ca không có đầy đủ các dấu hiệu này. Ở người sau tuổi dậy thì, cần lưu ý đau hoặc sưng tinh hoàn; đau vùng bụng; đau đầu dữ dội, cứng cổ, lú lẫn hoặc co giật vì có thể liên quan đến biến chứng và cần được đánh giá y tế ngay.
6. Xem xét yếu tố tiếp xúc và nguy cơ lây nhiễm
Gần đây có tiếp xúc gần với người mắc hoặc nghi mắc quai bị, sinh hoạt trong môi trường tập thể có ca bệnh, chưa tiêm đủ vaccine hoặc đang ở khu vực có ổ dịch là những dữ kiện làm tăng nghi ngờ quai bị. Triệu chứng thường không xuất hiện ngay sau khi tiếp xúc mà có thể cần khoảng 2–4 tuần.
Răng khôn không phải bệnh truyền nhiễm và không lây qua ăn uống, nói chuyện hay dùng chung đồ dùng. Tuy nhiên, nếu chưa chắc nguyên nhân là gì, người bệnh nên thận trọng như một ca nghi quai bị cho đến khi được tư vấn y tế.
7. Theo dõi diễn tiến nhưng không trì hoãn việc khám
Viêm quanh răng khôn có thể giảm tạm thời rồi tái phát. Các đợt sau có thể nặng hơn nếu thức ăn và vi khuẩn vẫn tiếp tục tích tụ dưới lợi trùm. Thuốc giảm đau có thể che lấp triệu chứng nhưng không giải quyết được răng mọc lệch, khe giắt thức ăn hoặc ổ nhiễm khuẩn.
Ở quai bị, sưng tuyến thường đạt mức rõ nhất trong 1–3 ngày rồi giảm trong tuần tiếp theo; phần lớn người bệnh hồi phục hoàn toàn trong vòng khoảng hai tuần. Diễn tiến này chỉ có giá trị tham khảo. Không nên chờ đến khi bệnh “tự đúng theo mô tả” mới đi khám, nhất là khi có sốt, đau tăng, khó ăn uống hoặc sưng lan.
Mọc răng khôn có gây sốt và sưng má không?
Có thể, nhưng cần hiểu đúng nguyên nhân. Một chiếc răng khôn đang nhú lên không phải lúc nào cũng gây sốt hoặc sưng mặt. Sốt và sưng má thường gợi ý mô quanh răng đang viêm, nhiễm khuẩn hoặc tình trạng đã lan rộng hơn.
Nếu chỉ khó chịu nhẹ ở lợi và không có sưng tiến triển, người bệnh vẫn nên sắp xếp khám nha khoa để đánh giá hướng mọc và khả năng vệ sinh. Nếu sốt, sưng má, há miệng khó, nuốt đau, có mủ hoặc đau tăng nhanh, cần khám sớm trong ngày. Tự dùng kháng sinh không đúng thuốc, liều hoặc thời gian có thể làm triệu chứng tạm lắng nhưng không loại bỏ nguyên nhân và góp phần làm tăng tình trạng kháng thuốc.
Quai bị có đau răng hoặc đau trong miệng không?
Quai bị chủ yếu gây đau vùng tuyến nước bọt mang tai, nhưng cảm giác đau có thể lan đến vùng hàm, tai hoặc khoang miệng, khiến người bệnh tưởng là đau răng. Đau tăng khi nhai hoặc nuốt cũng làm hai tình trạng dễ bị nhầm lẫn.
Ngược lại, đau răng khôn có thể lan lên tai và làm góc hàm sưng giống bệnh tuyến mang tai. Vì vậy, chỉ dựa vào vị trí người bệnh cảm nhận đau là chưa đủ. Bác sĩ cần khám cả ngoài mặt, tuyến nước bọt, hạch vùng cổ và bên trong miệng để xác định nguồn đau.
Khi nào cần đi khám và nên khám ở đâu?
Nên khám nha khoa sớm nếu có
- Đau tập trung ở vùng răng trong cùng hoặc thấy lợi trùm sưng đỏ.
- Thức ăn thường xuyên mắc ở răng số 8, hôi miệng hoặc có vị khó chịu.
- Đau răng khôn tái phát, đau khi nhai hoặc há miệng hạn chế.
- Nghi răng mọc lệch, sâu răng số 8 hoặc ảnh hưởng răng số 7.
- Sưng má kèm dấu hiệu viêm rõ trong miệng.
Bác sĩ nha khoa sẽ khám lâm sàng và có thể chỉ định chụp phim X-quang để đánh giá vị trí, hướng mọc, mối liên quan với răng kế cận và các cấu trúc giải phẫu. Điều trị có thể gồm làm sạch hoặc bơm rửa vùng viêm, kiểm soát đau, xử trí ổ nhiễm khuẩn và cân nhắc nhổ răng khi có chỉ định.
Không phải mọi răng khôn đều cần nhổ. Quyết định phụ thuộc vào triệu chứng, tổn thương hiện có, nguy cơ tái phát, khả năng vệ sinh và hình ảnh X-quang. Kháng sinh cũng không phải lựa chọn mặc định cho mọi trường hợp đau răng khôn; bác sĩ chỉ định khi có bằng chứng nhiễm khuẩn và dựa trên mức độ lan rộng cũng như tình trạng toàn thân.
Nên liên hệ cơ sở y tế nếu nghi quai bị
Nếu sưng vùng trước hoặc dưới tai kèm sốt, mệt, đau đầu, chán ăn hoặc có yếu tố tiếp xúc, hãy liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn. Nên gọi trước khi đến để cơ sở khám chủ động biện pháp hạn chế lây nhiễm. Bác sĩ có thể dựa vào triệu chứng, yếu tố dịch tễ và chỉ định xét nghiệm phù hợp; việc đã tiêm vaccine không hoàn toàn loại trừ quai bị.
Trong thời gian nghi bệnh, nên:
- Ở nhà và hạn chế tiếp xúc gần với người khác.
- Không dùng chung cốc, chai nước, khăn, dụng cụ ăn uống hoặc vật dụng có thể dính nước bọt.
- Che miệng khi ho, hắt hơi, rửa tay thường xuyên và đeo khẩu trang khi phải tiếp xúc.
- Nghỉ ngơi, uống đủ nước và ăn thức ăn mềm nếu đau khi nhai.
- Không tự dùng kháng sinh vì thuốc kháng sinh không điều trị được virus quai bị.
Các hướng dẫn kiểm soát lây nhiễm thường khuyến cáo người mắc quai bị hạn chế tiếp xúc trong 5 ngày kể từ khi bắt đầu sưng tuyến mang tai. Người bệnh vẫn cần thực hiện hướng dẫn cụ thể của cơ quan y tế hoặc bác sĩ tại nơi đang sinh sống.
Dấu hiệu cần được cấp cứu hoặc đánh giá khẩn
Đến cơ sở y tế ngay nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:
- Khó thở, khó nuốt nước bọt, chảy dãi hoặc cảm giác đường thở bị cản trở.
- Sưng lan nhanh xuống dưới hàm, sàn miệng, cổ hoặc quanh mắt.
- Há miệng ngày càng hạn chế, đau dữ dội hoặc tình trạng toàn thân xấu đi nhanh.
- Sốt cao kéo dài, rét run, lừ đừ, mất nước hoặc không thể ăn uống.
- Đau đầu dữ dội, cứng cổ, lú lẫn, co giật hoặc yếu liệt.
- Đau, sưng tinh hoàn; đau bụng nhiều hoặc nôn liên tục.
Các dấu hiệu này có thể liên quan đến nhiễm trùng răng lan rộng hoặc biến chứng của bệnh toàn thân, không phù hợp để tự theo dõi tại nhà.
Bác sĩ chẩn đoán hai tình trạng này như thế nào?
Khi nghi nguyên nhân từ răng khôn
Bác sĩ nha khoa sẽ hỏi thời điểm khởi phát, mức độ đau, các đợt tái phát, khả năng há miệng và triệu chứng toàn thân. Khám trong miệng giúp xác định lợi trùm, điểm chảy mủ, sâu răng, tình trạng răng số 7 và mức độ vệ sinh. Phim X-quang cung cấp thông tin mà mắt thường không thấy được như răng mọc ngầm, hướng mọc, tổn thương xương và tương quan với cấu trúc lân cận.
Khi nghi quai bị
Bác sĩ đánh giá vị trí sưng tuyến, triệu chứng báo trước, tiền sử tiếp xúc, tiêm chủng và tình hình dịch tễ. Trong trường hợp cần xác nhận, cơ sở y tế có thể lấy mẫu ngoáy niêm mạc má để làm xét nghiệm sinh học phân tử và/hoặc xét nghiệm máu theo thời điểm mắc bệnh. Các nguyên nhân khác gây viêm tuyến nước bọt cũng cần được cân nhắc.
Ngoài răng khôn và quai bị, sưng góc hàm còn có thể do đâu?
Không phải mọi trường hợp sưng má, đau hàm đều thuộc một trong hai nhóm trên. Một số nguyên nhân khác gồm:
- Áp xe từ răng sâu hoặc răng đã điều trị tủy.
- Viêm tuyến nước bọt do vi khuẩn hoặc sỏi tuyến nước bọt.
- Viêm hạch vùng cổ, viêm họng hoặc nhiễm trùng đường hô hấp.
- Nang, u vùng xương hàm hoặc mô mềm.
- Chấn thương, bệnh lý khớp thái dương hàm hoặc viêm mô tế bào vùng mặt.
Một khối sưng kéo dài, tái phát không rõ nguyên nhân, cứng, ít đau hoặc kèm sụt cân cũng cần được khám sớm thay vì tự điều trị.
Câu hỏi thường gặp
Quai bị luôn sưng cả hai bên mặt phải không?
Không. Quai bị có thể sưng một hoặc hai tuyến mang tai. Một bên có thể sưng trước bên còn lại, và có trường hợp chỉ sưng một bên. Vì vậy, sưng một bên không đủ để loại trừ quai bị.
Răng khôn mọc có làm nổi hạch không?
Có thể. Viêm hoặc nhiễm khuẩn quanh răng khôn có thể gây phản ứng hạch dưới hàm hoặc vùng cổ. Nếu hạch to, đau nhiều, sốt hoặc sưng lan, người bệnh nên khám sớm để đánh giá mức độ nhiễm trùng.
Đau răng khôn có lây không?
Không. Đau và viêm quanh răng khôn không lây từ người sang người. Tuy nhiên, quai bị và một số bệnh nhiễm virus khác có thể gây đau vùng hàm, vì thế cần thận trọng khi nguyên nhân chưa rõ.
Đã tiêm vaccine rồi có thể bị quai bị không?
Có thể, nhưng vaccine giúp giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh và thường làm giảm nguy cơ bệnh nặng hoặc biến chứng. Không nên loại trừ quai bị chỉ dựa vào tiền sử đã tiêm vaccine nếu biểu hiện lâm sàng và yếu tố tiếp xúc phù hợp.
Bị đau răng khôn có nên tự mua kháng sinh không?
Không nên. Không phải mọi cơn đau răng khôn đều cần kháng sinh. Việc dùng thuốc cần dựa trên chẩn đoán, tình trạng nhiễm khuẩn, bệnh nền, dị ứng và các thuốc đang sử dụng. Tự dùng kháng sinh có thể gây tác dụng phụ, che lấp triệu chứng và làm tăng nguy cơ kháng thuốc.
Hết đau thì có cần khám răng khôn nữa không?
Nên khám nếu đau đã từng tái phát, răng mọc một phần, thường xuyên giắt thức ăn hoặc có sưng, sốt, hôi miệng. Triệu chứng giảm không đồng nghĩa nguyên nhân đã biến mất. Khám và chụp phim khi cần giúp đánh giá nguy cơ tái phát cũng như ảnh hưởng lên răng số 7.
Có thể tự phân biệt chắc chắn tại nhà không?
Không. Các dấu hiệu tại nhà chỉ giúp định hướng. Quai bị, viêm tuyến nước bọt, viêm hạch và nhiễm trùng răng có thể biểu hiện chồng lấp. Chẩn đoán chính xác cần khám trực tiếp và đôi khi cần X-quang hoặc xét nghiệm.
Kết luận
Khi chưa biết mình đang mọc răng khôn hay quai bị, điểm mấu chốt là xác định nguồn sưng đau. Viêm do răng khôn thường có dấu hiệu rõ ở vùng lợi trong cùng như lợi trùm sưng đỏ, đau khi cắn, mắc thức ăn, hôi miệng hoặc chảy mủ. Quai bị thường làm sưng vùng trước và dưới tai, có thể kèm sốt, mệt mỏi, đau đầu, chán ăn và có khả năng lây truyền.
Dù vậy, hai tình trạng có thể biểu hiện không điển hình và sưng một bên không loại trừ quai bị. Khi sưng đau chưa rõ nguyên nhân, không nên tự chẩn đoán hoặc tự dùng kháng sinh. Nếu nghi vấn liên quan đến răng khôn, bạn có thể thăm khám tại Nha khoa VitaminR để bác sĩ kiểm tra trực tiếp, chụp phim khi cần và tư vấn hướng xử trí phù hợp. Nếu có dấu hiệu nghi quai bị, hãy hạn chế tiếp xúc và liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn chẩn đoán, chăm sóc và phòng lây nhiễm.
