Nong hàm là kỹ thuật được sử dụng để điều chỉnh tình trạng thiếu chiều ngang của hàm trên, sửa cắn chéo và tạo thêm khoảng trong một số trường hợp chỉnh nha. Tuy nhiên, phương pháp nong, mức độ hiệu quả và khả năng áp dụng phụ thuộc vào nguyên nhân hẹp hàm, độ trưởng thành của xương và giới hạn nha chu của từng người.
Khi được tư vấn niềng răng, một số người cho rằng nong hàm đơn giản là làm rộng cung răng để tránh nhổ răng. Cách hiểu này chưa đầy đủ. Mục tiêu quan trọng của nong hàm thường là khắc phục sự mất cân xứng theo chiều ngang và thiết lập tương quan phù hợp giữa hai cung răng.
Không phải người có răng chen chúc nào cũng cần nong hàm. Nong hàm cũng không bảo đảm người bệnh sẽ tránh được nhổ răng. Chỉ định cần dựa trên thăm khám, phân tích khớp cắn, hồ sơ hình ảnh và đánh giá giới hạn xương, nha chu của từng trường hợp.
Nong hàm là gì?
Nong hàm trong chỉnh nha là quá trình làm tăng chiều rộng theo hướng ngang của cung hàm. Thuật ngữ này thường được dùng để nói về nong hàm trên vì hai nửa xương hàm trên liên kết với nhau qua đường khớp giữa khẩu cái.
Khi cơ thể còn tăng trưởng, đường khớp này thường đáp ứng thuận lợi hơn với lực nong. Nếu lực được tạo ra đúng cách và được kiểm soát tốt, hai bên hàm trên có thể tách dần. Sau đó, xương mới hình thành và tái cấu trúc tại vùng đường khớp được mở.
Hàm dưới không có đường khớp giữa có thể mở theo cơ chế tương tự ở lứa tuổi chỉnh nha thông thường. Do đó, mở rộng cung răng dưới chủ yếu là thay đổi vị trí và độ nghiêng của răng trong phạm vi xương ổ răng.
Nong hàm có thể bao gồm hai thành phần:
- Nong xương: Làm tăng chiều rộng nền xương hàm trên, trong đó có sự mở đường khớp khẩu cái ở một mức độ nhất định.
- Nong răng – xương ổ răng: Răng sau nghiêng hoặc dịch chuyển ra ngoài trong giới hạn của xương ổ răng, làm cung răng rộng hơn nhưng nền xương thay đổi ít hơn.
Hầu hết khí cụ nong tạo ra cả hai thành phần với tỷ lệ khác nhau. Kết quả phụ thuộc vào tuổi, mức độ trưởng thành xương, thiết kế khí cụ, kiểu neo chặn, độ lớn và tốc độ lực, độ nghiêng ban đầu của răng cùng chiều dày xương ổ răng.
Vì vậy, các phương pháp như hàm nong tháo lắp, Quad-helix, nong nhanh tựa trên răng, MARPE và nong hàm hỗ trợ phẫu thuật không hoàn toàn giống nhau về cơ chế, mức độ can thiệp và khả năng tạo thay đổi xương.
Vì sao cung hàm có thể bị hẹp?
Hẹp hàm là tình trạng chiều ngang của hàm trên không đủ so với hàm dưới hoặc không đủ để sắp xếp răng và thiết lập khớp cắn hài hòa. Sự thiếu hụt có thể nằm ở nền xương, cung răng hoặc phối hợp cả hai.
Nguyên nhân hẹp hàm thường mang tính đa yếu tố.
Yếu tố di truyền và kiểu tăng trưởng
Đặc điểm di truyền, hình dạng xương hàm và kiểu phát triển sọ mặt có thể ảnh hưởng đến chiều rộng cung hàm. Một số người có nền xương hàm trên hẹp tự nhiên dù không ghi nhận thói quen bất thường rõ ràng.
Thói quen răng miệng kéo dài
Một số thói quen có thể ảnh hưởng đến hình dạng cung hàm nếu tồn tại với tần suất và cường độ đủ lớn, chẳng hạn:
- Mút ngón tay kéo dài.
- Sử dụng núm vú không phù hợp với độ tuổi.
- Tư thế lưỡi thấp.
- Kiểu nuốt bất thường.
- Rối loạn chức năng cơ quanh miệng.
Thở miệng và tắc nghẽn đường thở
Thở miệng kéo dài và tắc nghẽn đường thở mũi có thể đi kèm với kiểu phát triển hàm mặt hẹp. Tuy nhiên, không nên kết luận quan hệ nguyên nhân chỉ dựa trên một biểu hiện.
Trẻ thường xuyên nghẹt mũi, thở miệng, ngủ ngáy hoặc có dấu hiệu ngừng thở khi ngủ cần được đánh giá phối hợp với chuyên khoa tai mũi họng hoặc y học giấc ngủ.
Bất thường trong quá trình mọc răng
Mất răng sữa sớm, răng mọc lệch, bất thường về số lượng hoặc kích thước răng có thể khiến cung răng phát triển không cân đối. Khe hở môi vòm miệng và một số tình trạng sọ mặt cũng có thể ảnh hưởng đến chiều rộng hàm trên.
Trong nhiều trường hợp, hẹp hàm là kết quả phối hợp giữa cấu trúc xương, vị trí răng và chức năng cơ quanh miệng chứ không xuất phát từ một nguyên nhân đơn lẻ.
Những dấu hiệu gợi ý hàm trên bị hẹp
Một số biểu hiện có thể gợi ý tình trạng hàm trên hẹp gồm:
- Cắn chéo răng sau một bên hoặc hai bên.
- Răng hàm trên cắn vào phía trong răng hàm dưới.
- Cung răng trên hẹp, thuôn hoặc có dạng chữ V.
- Hàm dưới phải trượt sang một bên khi cắn.
- Răng chen chúc hoặc thiếu khoảng kèm cung hàm hẹp.
- Hai cung răng không phối hợp về chiều ngang.
- Đường giữa răng lệch do hàm dưới trượt chức năng.
- Khoảng tối hai bên nụ cười tương đối rõ.
Khoảng tối hai bên khi cười chỉ là một đặc điểm thẩm mỹ, không đủ để chẩn đoán hẹp hàm. Người bệnh cũng không nên tự đo cung hàm tại nhà vì không có một ngưỡng chiều rộng duy nhất áp dụng cho mọi lứa tuổi và kiểu khuôn mặt.
Bác sĩ cần đánh giá tương quan giữa hai hàm, độ nghiêng của răng, mức độ chen chúc, chiều dày xương, tình trạng nha chu và mục tiêu điều trị tổng thể.
Nong hàm có tác dụng gì trong chỉnh nha?
Điều chỉnh cắn chéo răng sau
Đây là một trong những chỉ định điển hình nhất của nong hàm.
Khi hàm trên hẹp hơn hàm dưới, các răng sau hàm trên có thể cắn vào phía trong răng hàm dưới. Nong hàm trên giúp cải thiện tương quan chiều rộng giữa hai cung răng, từ đó điều chỉnh cắn chéo.
Ở trẻ có cắn chéo một bên kèm trượt chức năng của hàm dưới, điều trị đúng thời điểm có thể loại bỏ điểm vướng khiến hàm dưới phải lệch sang bên khi cắn.
Tuy nhiên, bác sĩ cần phân biệt lệch chức năng với bất đối xứng xương thực sự vì hướng điều trị và tiên lượng không giống nhau.
Tạo thêm khoảng để sắp xếp răng
Khi cung hàm được mở rộng, chu vi cung răng có thể tăng và tạo thêm một lượng khoảng nhất định. Khoảng này có thể hỗ trợ sắp đều răng trong một số trường hợp chen chúc nhẹ hoặc vừa.
Lượng khoảng tạo ra không tỷ lệ hoàn toàn với số milimét nong theo chiều ngang. Do đó, không thể chỉ nhìn mức độ răng khấp khểnh để dự đoán kết quả.
Nong hàm cũng không nên được sử dụng để tránh nhổ răng bằng mọi giá. Nếu nong vượt quá giới hạn xương, răng có thể nghiêng ra ngoài quá mức, xương phía ngoài chân răng mỏng đi, nướu tụt hoặc kết quả kém ổn định.
Phối hợp hai cung răng
Trong điều trị chỉnh nha toàn diện, cung răng trên và dưới cần có hình dạng và chiều rộng tương thích để các múi răng lồng khớp ổn định.
Nong hàm có thể được sử dụng để điều chỉnh sự không tương thích này trước hoặc trong quá trình sắp đều răng.
Hỗ trợ cải thiện hình dạng cung cười
Ở người có cung hàm trên hẹp, khoảng tối hai bên khi cười có thể tương đối rõ. Mở rộng cung răng hợp lý đôi khi giúp nụ cười trông đầy đặn hơn.
Tuy nhiên, thẩm mỹ nụ cười còn phụ thuộc vào độ rộng miệng, vị trí môi, trương lực cơ, hình dạng răng và cách bộc lộ răng khi cười. Nong hàm không bảo đảm loại bỏ hoàn toàn khoảng tối và không nên được chỉ định chỉ vì một tiêu chí thẩm mỹ đơn lẻ.
Tạo điều kiện cho răng mọc trong trường hợp phù hợp
Ở trẻ đang thay răng, mở rộng hàm trên có thể tạo thêm chỗ cho một số răng mọc thuận lợi hơn. Chỉ định cần dựa trên vị trí mầm răng, mức thiếu khoảng, giai đoạn phát triển chân răng và nguy cơ răng ngầm.
Không phải mọi trường hợp răng mọc lệch đều có thể giải quyết bằng nong hàm.
Khi nào có thể cần nong hàm?
Bác sĩ có thể cân nhắc nong hàm khi người bệnh có một hoặc nhiều vấn đề sau:
- Thiếu hụt chiều ngang của xương hàm trên so với hàm dưới.
- Cắn chéo răng sau một bên hoặc hai bên do hàm trên hẹp.
- Cắn chéo kèm trượt hàm dưới chức năng ở trẻ.
- Cung hàm trên hẹp kèm răng chen chúc.
- Hai cung răng không phối hợp về hình dạng hoặc chiều rộng.
- Cần tạo thêm khoảng cho một số răng đang mọc lệch hoặc có nguy cơ ngầm.
- Cần chuẩn bị chiều ngang trước một số kế hoạch chỉnh nha, phẫu thuật hàm.
Một biểu hiện giống nhau có thể bắt nguồn từ nền xương, vị trí răng hoặc sự dịch chuyển chức năng của hàm dưới. Vì vậy, loại khí cụ và mức nong phải được lựa chọn theo nguyên nhân thực tế.
Khi nào nong hàm có thể không phù hợp?
Nong hàm không phải lựa chọn mặc định trong các trường hợp:
- Răng chen chúc nhưng chiều ngang hai hàm đã phù hợp.
- Cung răng có vẻ hẹp do răng nghiêng vào trong nhưng nền xương không thiếu chiều ngang.
- Mục tiêu chính là giảm hô hoặc cải thiện nét nghiêng và nong có nguy cơ làm răng trước nhô thêm.
- Răng trụ có tiên lượng kém.
- Mô nha chu mỏng, tụt nướu hoặc tiêu xương chưa được kiểm soát.
- Có sâu răng, viêm nướu hoặc vệ sinh răng miệng kém.
- Bất đối xứng xương phức tạp hoặc sai lệch hàm nặng.
- Lượng nong cần thiết vượt quá giới hạn an toàn của xương và nha chu.
- Người bệnh không thể tuân thủ lịch kích hoạt, tái khám hoặc vệ sinh khí cụ.
Trong một số trường hợp, người bệnh cần điều trị sâu răng, viêm nướu hoặc bệnh nha chu trước khi nong. Những ca phức tạp có thể cần phối hợp giữa bác sĩ chỉnh nha, bác sĩ phẫu thuật hàm mặt, bác sĩ nha chu hoặc chuyên khoa tai mũi họng.
Các phương pháp nong hàm phổ biến
Hàm nong tháo lắp có ốc
Khí cụ thường gồm nền nhựa ôm sát khẩu cái, các móc giữ và một ốc nong ở giữa. Người bệnh có thể tháo ra để vệ sinh theo hướng dẫn.
Hàm nong tháo lắp thường tạo lực tương đối nhẹ và phụ thuộc nhiều vào thời gian đeo cũng như sự hợp tác của người bệnh. Phương pháp này có thể phù hợp với một số thay đổi răng, xương ổ răng hoặc can thiệp sớm có chọn lọc.
Khả năng tạo thay đổi xương đáng kể thường hạn chế hơn so với khí cụ nong cố định.
Khí cụ nong chậm cố định
Quad-helix và một số thiết kế tương tự được gắn vào răng hàm, tạo lực nhẹ liên tục để mở rộng cung răng.
Khí cụ này có thể được sử dụng trong một số trường hợp cung răng hẹp, cắn chéo răng sau hoặc cần điều chỉnh độ nghiêng của răng. Bác sĩ thường kích hoạt khí cụ tại phòng khám; người bệnh không tự vặn hằng ngày.
Nong nhanh hàm trên
Nong nhanh hàm trên được gọi là rapid maxillary expansion, viết tắt là RME hoặc RPE. Khí cụ sử dụng một ốc nong ở vùng khẩu cái kết nối với các răng trụ.
Một số thiết kế thường gặp gồm:
- Hyrax: Chủ yếu tựa trên răng.
- Haas: Có thêm phần nền nhựa tiếp xúc với khẩu cái.
Khi được kích hoạt theo lịch, khí cụ tạo lực trong một giai đoạn tương đối ngắn nhằm tăng thành phần mở đường khớp ở người còn khả năng đáp ứng xương.
Kết quả vẫn bao gồm cả thay đổi xương và thay đổi răng. Tỷ lệ giữa hai thành phần phụ thuộc vào tuổi sinh học, mức trưởng thành đường khớp, thiết kế khí cụ và đặc điểm của từng người.
Nong nhanh hỗ trợ vít neo chặn MARPE
MARPE là phương pháp sử dụng các vít nhỏ đặt ở khẩu cái để truyền một phần lực trực tiếp vào xương.
Mục tiêu của MARPE là tăng hiệu quả nong xương và giảm gánh lực lên răng so với khí cụ chỉ tựa trên răng. Phương pháp này có thể được cân nhắc ở thanh thiếu niên muộn và một số người trưởng thành có thiếu hụt chiều ngang hàm trên.
Khả năng thành công phụ thuộc vào:
- Mức độ trưởng thành xương.
- Giải phẫu khẩu cái.
- Vị trí và độ ổn định của vít.
- Thiết kế khí cụ.
- Mức thiếu hụt chiều ngang.
- Cách kích hoạt và theo dõi.
MARPE không bảo đảm mở được đường khớp trong mọi trường hợp. Một số vấn đề có thể gặp gồm kích ứng niêm mạc, viêm mô quanh vít, lỏng vít, mở không đối xứng hoặc không đạt được thay đổi xương như dự kiến.
Nong hàm có hỗ trợ phẫu thuật
Ở người trưởng thành có sức cản xương lớn, thiếu hụt chiều ngang đáng kể hoặc không phù hợp với nong không phẫu thuật, bác sĩ có thể cân nhắc nong hàm có hỗ trợ phẫu thuật, thường được gọi là SARPE hoặc SARME.
Một số vùng cản của xương được giải phóng để quá trình mở hàm diễn ra có kiểm soát hơn. Đây là phương pháp xâm lấn nên cần đánh giá kỹ tình trạng toàn thân, sức khỏe răng miệng, lợi ích, nguy cơ và mục tiêu điều trị.
Mở rộng cung răng bằng dây cung hoặc khay trong suốt
Dây cung chỉnh nha và khay trong suốt có thể làm cung răng rộng hơn bằng cách dịch chuyển hoặc điều chỉnh độ nghiêng của răng.
Đây chủ yếu là nong răng – xương ổ răng, không nên mặc định xem tương đương với mở đường khớp khẩu cái. Bác sĩ cần theo dõi đáp ứng thực tế của răng, xương và mô nướu trong quá trình điều trị.
Nong nhanh và nong chậm khác nhau như thế nào?
Nong nhanh và nong chậm khác nhau chủ yếu về tốc độ kích hoạt và đặc điểm lực:
- Nong nhanh: Các lần kích hoạt tương đối dày trong một giai đoạn ngắn.
- Nong chậm: Sử dụng lực nhẹ hơn và tác động trong thời gian dài hơn.
Không nên hiểu nong nhanh luôn tạo thay đổi xương còn nong chậm chỉ làm nghiêng răng. Cả hai phương pháp đều có thể tạo đáp ứng phối hợp giữa xương và răng, tùy thuộc tuổi, loại khí cụ và đặc điểm sinh học của từng người.
Bác sĩ lựa chọn phương pháp dựa trên mức độ hẹp, mục tiêu điều trị, kiểu mặt, tình trạng nha chu, mức trưởng thành xương và khả năng hợp tác.
Bác sĩ chẩn đoán hẹp hàm như thế nào?
Khai thác bệnh sử
Bác sĩ cần tìm hiểu nhu cầu điều trị, tiền sử chỉnh nha, thói quen răng miệng, bệnh nha chu, bệnh toàn thân, tình trạng hô hấp và các triệu chứng liên quan.
Với trẻ em, quá trình tăng trưởng, thay răng và thói quen chức năng là những thông tin đặc biệt quan trọng.
Khám ngoài mặt và trong miệng
Khám ngoài mặt giúp đánh giá sự cân xứng, kiểu tăng trưởng, đường giữa và hình dạng nụ cười.
Khám trong miệng tập trung vào:
- Tương quan ngang giữa hai hàm.
- Vị trí cắn chéo.
- Độ nghiêng của răng sau.
- Mức độ chen chúc.
- Sự trượt hàm chức năng.
- Tình trạng răng, nướu và nha chu.
Bác sĩ cần xác định cắn chéo một bên xuất phát từ hàm dưới trượt chức năng hay bất đối xứng cấu trúc thực sự.
Phân tích mẫu hàm hoặc dữ liệu quét
Mẫu hàm hoặc dữ liệu quét kỹ thuật số cho phép đánh giá chiều rộng, chiều dài và chu vi cung răng, lượng thiếu khoảng, độ xoay của răng và mức độ phối hợp giữa hai cung hàm.
Các số đo phải được phân tích trong bối cảnh của từng người, không dựa trên một ngưỡng duy nhất.
Chẩn đoán hình ảnh khi có chỉ định
Tùy vấn đề cần đánh giá, bác sĩ có thể chỉ định phim toàn cảnh, phim sọ nghiêng, phim mặt thẳng hoặc hình ảnh chuyên biệt khác.
CBCT có thể cung cấp thông tin ba chiều về xương, chân răng, đường khớp và vị trí dự kiến đặt vít. Tuy nhiên, CBCT không nên được sử dụng thường quy cho tất cả trường hợp nong hàm. Việc chụp cần có câu hỏi lâm sàng cụ thể và lợi ích chẩn đoán phải lớn hơn nguy cơ phơi nhiễm bức xạ.
Đánh giá mức trưởng thành xương và giới hạn nha chu
Tuổi thật chỉ là một dữ kiện tham khảo. Bác sĩ còn phải đánh giá mức độ trưởng thành xương, đặc điểm đường khớp khi cần, độ nghiêng của răng, chiều dày xương ổ răng và sức khỏe mô nha chu.
Mục tiêu là lựa chọn lượng nong phù hợp, tránh đưa răng ra ngoài giới hạn xương nâng đỡ.
Quy trình nong hàm diễn ra như thế nào?
Bước 1: Thu thập hồ sơ và lập kế hoạch
Sau khi thăm khám, bác sĩ phân tích ảnh, mẫu hàm hoặc dữ liệu quét và các hình ảnh cần thiết.
Kế hoạch cần làm rõ:
- Vị trí và nguyên nhân hẹp hàm.
- Mục tiêu nong.
- Loại khí cụ.
- Mức mở rộng dự kiến.
- Cách phối hợp với niềng răng.
- Rủi ro và giới hạn.
- Phương án thay thế.
Bước 2: Chuẩn bị và gắn khí cụ
Sâu răng, viêm nướu hoặc vệ sinh kém cần được xử trí trước. Tùy thiết kế, bác sĩ sẽ lấy dấu hoặc quét răng, chế tác và gắn khí cụ.
Với MARPE, vị trí và kích thước vít được lựa chọn theo giải phẫu khẩu cái. Việc đặt vít cần được thực hiện trong điều kiện kiểm soát vô khuẩn và giảm đau phù hợp.
Bước 3: Kích hoạt theo đúng chỉ định
Một số khí cụ được bác sĩ điều chỉnh tại phòng khám. Với khí cụ có ốc nong, người bệnh hoặc người chăm sóc có thể được hướng dẫn sử dụng chìa vặn tại nhà.
Số lần vặn và khoảng cách giữa các lần kích hoạt là chỉ định riêng cho từng trường hợp. Không nên tự tăng số vòng, tự vặn bù nhiều lần hoặc làm theo lịch điều trị của người khác.
Bước 4: Tái khám và theo dõi
Bác sĩ kiểm tra mức độ mở, khớp cắn, vị trí răng trụ, tình trạng nướu, độ ổn định của vít và khả năng vệ sinh.
Nếu xuất hiện đau tăng, khí cụ lỏng, mở không đối xứng hoặc đáp ứng không như dự kiến, lịch kích hoạt có thể được điều chỉnh hoặc tạm dừng.
Bước 5: Duy trì sau nong
Khi đạt mục tiêu, khí cụ thường được khóa hoặc giữ nguyên tại chỗ trong một thời gian để xương và mô quanh răng ổn định.
Thời gian duy trì phụ thuộc vào tuổi, loại khí cụ, mức nong, thành phần thay đổi xương và kế hoạch chỉnh nha tiếp theo.
Bước 6: Tiếp tục chỉnh nha
Phần lớn người bệnh vẫn cần mắc cài hoặc khay trong để sắp đều răng, đóng khoảng, điều chỉnh trục răng và hoàn thiện khớp cắn.
Sau khi kết thúc chỉnh nha, bác sĩ sẽ chỉ định hàm duy trì tùy theo nguy cơ tái phát.
Nong hàm mất bao lâu?
Không có một thời gian chung cho tất cả trường hợp.
Với nong nhanh hàm trên, giai đoạn kích hoạt chủ động thường tính bằng tuần, nhưng khí cụ còn được giữ lại trong nhiều tháng để duy trì. Nong chậm có thể kéo dài vài tháng. MARPE và nong hỗ trợ phẫu thuật cũng có lịch kích hoạt và theo dõi riêng.
Tổng thời gian niềng răng thường dài hơn giai đoạn nong vì bác sĩ còn phải sắp xếp răng và hoàn thiện khớp cắn.
Khi được thông báo một mốc thời gian, người bệnh nên hỏi rõ đó là thời gian kích hoạt, thời gian giữ khí cụ hay toàn bộ quá trình điều trị.
Nong hàm có đau không?
Phần lớn người bệnh cảm thấy căng hoặc tức ở răng hàm, khẩu cái, vùng mũi hoặc gò má trong những ngày đầu và sau một số lần kích hoạt. Cảm giác thường giống áp lực hơn là đau dữ dội.
Trong giai đoạn làm quen, người bệnh có thể:
- Tăng tiết nước bọt.
- Nói ngọng nhẹ.
- Cảm thấy vướng lưỡi.
- Nhai chậm hơn.
- Khó vệ sinh vùng khẩu cái.
Khe thưa tạm thời giữa hai răng cửa có thể xuất hiện khi nong nhanh hoặc MARPE tạo được sự mở đường khớp. Đây thường là diễn biến dự kiến. Khoảng này có thể tự thu hẹp một phần và được đóng trong giai đoạn chỉnh nha.
Không phải trường hợp nào cũng xuất hiện khe thưa rõ. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào khe giữa hai răng cửa để đánh giá nong thành công hay thất bại.
Dấu hiệu cần liên hệ bác sĩ
Người bệnh nên liên hệ cơ sở điều trị nếu có:
- Đau dữ dội hoặc tăng dần.
- Đau nhói rõ ở một bên.
- Sưng nhiều hoặc sốt.
- Chảy máu kéo dài.
- Khí cụ hoặc vít lung lay.
- Khí cụ bị bung hoặc rơi.
- Niêm mạc loét sâu.
- Khó nuốt hoặc khó thở.
- Hai bên mở không cân xứng rõ.
- Khớp cắn thay đổi đột ngột bất thường.
Không nên tiếp tục kích hoạt khi chưa xác định được nguyên nhân.
Ăn uống và vệ sinh khi mang hàm nong
Trong vài ngày đầu, người bệnh nên ăn thức ăn mềm, cắt nhỏ và nhai chậm. Cần tránh:
- Đá viên.
- Kẹo cứng hoặc kẹo dẻo.
- Caramel.
- Các loại hạt quá cứng.
- Thức ăn dai, dính.
- Dùng răng cắn trực tiếp vật cứng.
Không dùng lưỡi, tăm hoặc vật nhọn để cạy khí cụ.
Sau mỗi bữa ăn, cần làm sạch quanh khâu, cánh tay khí cụ, ốc nong, vùng tiếp xúc khẩu cái và viền nướu quanh răng trụ. Có thể sử dụng bàn chải đầu nhỏ, bàn chải kẽ hoặc thiết bị hỗ trợ phù hợp.
Máy tăm nước giúp loại bỏ thức ăn vụn nhưng không thay thế hoàn toàn việc chải răng và làm sạch mảng bám sát viền nướu.
Nếu quên lịch vặn, không chắc ốc đã xoay hết hoặc chìa bị kẹt, người bệnh nên dừng lại và hỏi bác sĩ thay vì tự thử nhiều lần.
Rủi ro và tác dụng không mong muốn của nong hàm
Nong hàm là kỹ thuật đã được sử dụng lâu năm nhưng vẫn có giới hạn sinh học và nguy cơ nhất định.
Nghiêng răng và thay đổi xương ổ răng
Khi lực được truyền qua răng, các răng trụ có thể nghiêng ra ngoài. Nếu dịch chuyển vượt quá giới hạn xương, nguy cơ mỏng bản xương phía má, tụt nướu hoặc giảm nâng đỡ nha chu có thể tăng.
Kích ứng mô mềm và tích tụ mảng bám
Khí cụ có thể gây in dấu, loét niêm mạc hoặc làm thức ăn dễ mắc lại. Vệ sinh không tốt làm tăng nguy cơ viêm nướu, sâu răng và hôi miệng. Với MARPE, mô quanh vít có thể bị viêm hoặc phì đại.
Không mở được đường khớp hoặc mở không đối xứng
Đặc biệt ở người trưởng thành, đường khớp có thể không đáp ứng như dự kiến. Lực khi đó có thể biểu hiện nhiều hơn ở răng và xương ổ răng.
Một số trường hợp có thể gặp mở lệch, vít mất ổn định hoặc không đạt đủ chiều rộng mong muốn, đòi hỏi phải điều chỉnh kế hoạch.
Tái phát sau nong
Mô quanh răng và vùng đường khớp có xu hướng co hồi sau nong. Giữ khí cụ đủ thời gian, hoàn thiện tương quan hai hàm và sử dụng hàm duy trì giúp giảm nguy cơ nhưng không thể bảo đảm ổn định tuyệt đối suốt đời.
Các nguy cơ khác
Tùy loại khí cụ và tình trạng ban đầu, người bệnh có thể gặp tổn thương nha chu, mỏng xương ổ răng, tụt nướu, ảnh hưởng chân răng, biến chứng liên quan đến vít hoặc biến chứng sau phẫu thuật.
Người bệnh cần được tư vấn về lợi ích, giới hạn và nguy cơ cá nhân trước khi điều trị.
Người trưởng thành có nong hàm được không?
Người trưởng thành vẫn có thể nong hàm, nhưng mục tiêu và phương pháp khác với trẻ em.
Nong bằng dây cung hoặc khay trong ở người trưởng thành chủ yếu tạo thay đổi răng, xương ổ răng. Khi cần tăng chiều rộng nền xương, bác sĩ có thể cân nhắc MARPE hoặc nong hàm hỗ trợ phẫu thuật.
Việc lựa chọn phụ thuộc vào:
- Mức độ trưởng thành của đường khớp.
- Giải phẫu khẩu cái.
- Mức độ hẹp hàm.
- Tình trạng xương và nha chu.
- Mục tiêu chỉnh nha.
- Khả năng chấp nhận can thiệp của người bệnh.
MARPE có thể tạo được nong xương ở một số người trưởng thành nhưng không bảo đảm thành công trong mọi trường hợp. Tuổi không phải tiêu chí duy nhất để quyết định.
Nong hàm hỗ trợ phẫu thuật có thể được cân nhắc khi thiếu hụt chiều ngang nhiều, sức cản xương lớn, MARPE không phù hợp hoặc đã thất bại.
Trẻ em nên được kiểm tra nong hàm vào thời điểm nào?
Đánh giá chỉnh nha vào khoảng 7 tuổi có thể giúp phát hiện sớm cắn chéo, trượt hàm chức năng, mất khoảng và bất thường mọc răng. Điều này không có nghĩa mọi trẻ 7 tuổi đều phải niềng hoặc nong hàm ngay.
Nhiều trường hợp chỉ cần theo dõi định kỳ. Tuy nhiên, cắn chéo răng sau kèm trượt hàm dưới thường được quan tâm điều trị sớm vì có thể ảnh hưởng đến sự cân xứng chức năng.
Phụ huynh nên đưa trẻ đi khám nếu nhận thấy:
- Trẻ cắn lệch sang một bên.
- Hàm dưới trượt sang bên khi cắn.
- Răng cửa cắn ngược.
- Răng mọc chen chúc nhiều.
- Trẻ thở miệng kéo dài.
- Trẻ ngủ ngáy thường xuyên.
Không nên tự mua khí cụ nong trên mạng vì lực không được kiểm soát có thể làm răng nghiêng quá mức, tổn thương nướu hoặc gây sai khớp cắn.
Nong hàm có giúp thở tốt hơn hoặc điều trị ngủ ngáy không?
Nong hàm trên có thể làm tăng một số kích thước của khoang mũi và đường thở trên hình ảnh, đặc biệt ở trẻ có hàm trên hẹp. Tuy nhiên, thay đổi trên hình ảnh không đồng nghĩa với việc thở miệng, ngủ ngáy hoặc ngưng thở khi ngủ chắc chắn sẽ hết.
Rối loạn hô hấp khi ngủ có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân như:
- Amidan hoặc VA quá phát.
- Viêm mũi dị ứng.
- Vẹo vách ngăn.
- Béo phì.
- Bất thường sọ mặt.
- Rối loạn trương lực cơ.
- Nhiều yếu tố phối hợp.
Nong hàm không nên được coi là phương pháp điều trị độc lập cho mọi trường hợp ngủ ngáy hoặc ngưng thở khi ngủ.
Nếu người bệnh ngủ ngáy thường xuyên, có biểu hiện ngừng thở, buồn ngủ ban ngày hoặc trẻ chậm phát triển, cần được đánh giá phối hợp với chuyên khoa tai mũi họng hoặc y học giấc ngủ.
Nong hàm có thay thế nhổ răng khi niềng không?
Trong một số trường hợp, nong hàm tạo thêm đủ khoảng để giảm khả năng phải nhổ răng. Tuy nhiên, tránh nhổ răng không phải mục tiêu bắt buộc của nong hàm.
Quyết định nhổ răng phụ thuộc vào:
- Mức độ chen chúc.
- Độ nhô của răng cửa.
- Nét nghiêng khuôn mặt.
- Tương quan trước sau của hai hàm.
- Tình trạng nha chu.
- Khớp cắn.
- Độ ổn định dự kiến.
Nếu cung hàm vốn không hẹp nhưng răng hô và chen chúc nhiều, cố nong để giữ tất cả răng có thể làm răng trước nhô hơn hoặc đưa chân răng ra sát giới hạn xương.
Ngược lại, ở người có thiếu hụt chiều ngang thực sự, chỉ nhổ răng mà không xử lý vấn đề ngang có thể không giải quyết được cắn chéo.
Ngoài nong và nhổ răng, bác sĩ còn có thể cân nhắc mài kẽ có kiểm soát, di xa răng, tận dụng khoảng răng sữa, điều chỉnh trục răng hoặc phối hợp nhiều kỹ thuật.
Mục tiêu đúng là lựa chọn phương pháp tạo khoảng phù hợp nhất, không phải theo đuổi “không nhổ răng” bằng mọi giá.
Câu hỏi thường gặp về nong hàm
Nong hàm có làm mặt to ra không?
Nong hàm trên chủ yếu thay đổi chiều ngang vùng hàm trên và cung răng. Một số người có thể thấy nụ cười đầy hơn hoặc vùng giữa mặt thay đổi nhẹ.
Mức thay đổi ngoài mặt thường tương đối tinh tế và phụ thuộc vào tuổi, lượng nong, cấu trúc ban đầu và loại khí cụ. Nong hàm không làm toàn bộ khuôn mặt to ra một cách đồng đều.
Khe thưa giữa hai răng cửa sau nong có bình thường không?
Khe giữa hai răng cửa có thể xuất hiện trong giai đoạn nong nhanh khi đường khớp mở. Đây thường là diễn biến dự kiến.
Khoảng này có thể tự thu hẹp một phần và được đóng trong giai đoạn chỉnh nha. Không nên tự dùng dây chun để buộc hai răng cửa lại với nhau.
Không xuất hiện khe thưa có phải nong thất bại không?
Không. Khe có thể nhỏ, bị che bởi hình dạng răng hoặc đóng lại sớm.
Hiệu quả nong cần được đánh giá bằng khớp cắn, số đo, khám lâm sàng và hình ảnh khi cần thiết, không dựa riêng vào khe giữa hai răng cửa.
Nong hàm có cần nhổ răng khôn không?
Nong hàm và nhổ răng khôn là hai quyết định không liên hệ trực tiếp.
Răng khôn được đánh giá dựa trên vị trí mọc, bệnh lý, nguy cơ ảnh hưởng răng bên cạnh và kế hoạch chỉnh nha. Nong hàm không mặc nhiên yêu cầu nhổ răng khôn và cũng không bảo đảm răng khôn sẽ có đủ chỗ mọc.
Có thể chỉ nong hàm mà không niềng răng không?
Một số can thiệp sớm đơn giản có thể kết thúc sau nong và theo dõi. Tuy nhiên, phần lớn trường hợp vẫn cần chỉnh nha tiếp để sắp răng, điều chỉnh trục và hoàn thiện khớp cắn.
Hàm nong chủ yếu giải quyết vấn đề chiều ngang, không tự sửa mọi sai lệch trước sau, chiều đứng hoặc vị trí của từng răng.
Nong hàm có làm hết hô hoặc móm không?
Không thể khẳng định. Hô và móm liên quan đến tương quan trước sau của răng và xương hàm, trong khi nong chủ yếu tác động theo chiều ngang.
Nong hàm có thể là một phần của kế hoạch khi người bệnh vừa hẹp hàm vừa hô hoặc móm, nhưng không thay thế cơ học di chuyển răng hoặc phẫu thuật khi có chỉ định.
Khí cụ nong bị lỏng hoặc rơi phải làm gì?
Người bệnh nên ngừng kích hoạt, giữ lại khí cụ nếu đã rơi ra và liên hệ cơ sở điều trị sớm. Không tự dán bằng keo hoặc tiếp tục vặn một khí cụ đang lung lay vì lực có thể phân bố sai.
Quên vặn ốc một ngày có nên vặn bù không?
Không nên tự vặn bù nhiều lần. Người bệnh cần làm theo hướng dẫn đã được cấp hoặc liên hệ bác sĩ.
Tăng lực đột ngột có thể gây đau và tạo đáp ứng không mong muốn.
Nong hàm xong có bị hẹp lại không?
Có nguy cơ tái phát ở một mức độ nhất định. Giữ khí cụ đủ thời gian, hoàn thiện khớp cắn và sử dụng hàm duy trì đúng chỉ định giúp giảm nguy cơ.
Thói quen chức năng chưa được kiểm soát hoặc nong vượt giới hạn sinh học có thể làm kết quả kém ổn định hơn.
Có thể tự nong hàm bằng khí cụ mua sẵn không?
Không nên. Trước khi tạo lực, bác sĩ cần xác định hẹp do xương hay do răng, đồng thời kiểm tra khớp cắn, chân răng, xương nâng đỡ, mô nha chu và mức độ trưởng thành xương.
Khí cụ không phù hợp hoặc kích hoạt sai có thể làm răng nghiêng quá mức, tổn thương nướu, gây sai khớp cắn hoặc che lấp một bất đối xứng cần điều trị bằng phương pháp khác.
Những câu hỏi nên trao đổi trước khi nong hàm
Trước khi bắt đầu điều trị, người bệnh hoặc phụ huynh có thể hỏi bác sĩ:
- Hẹp hàm nằm ở nền xương, cung răng hay phối hợp cả hai?
- Mục tiêu chính của nong là sửa cắn chéo, tạo khoảng hay phối hợp hai cung răng?
- Khí cụ được đề nghị tạo thay đổi xương hay chủ yếu thay đổi răng xương ổ răng?
- Vì sao phương án này phù hợp hơn nong nhanh, MARPE, nong chậm hoặc phẫu thuật?
- Dự kiến cần nong bao nhiêu?
- Giới hạn xương và nha chu của người bệnh ở đâu?
- Phải kích hoạt khí cụ như thế nào và trong bao lâu?
- Cần tái khám với tần suất nào?
- Dấu hiệu nào bình thường và dấu hiệu nào cần liên hệ ngay?
- Sau nong phải giữ khí cụ trong bao lâu?
- Kế hoạch chỉnh nha tiếp theo là gì?
- Sau khi nong có còn khả năng phải nhổ răng không?
- Nếu không đạt mục tiêu, bước xử trí tiếp theo là gì?
Một kế hoạch điều trị đầy đủ không chỉ nêu tên khí cụ mà còn phải giải thích rõ chẩn đoán, mục tiêu, giới hạn, nguy cơ và các phương án thay thế.
Kết luận
Nong hàm là một nhóm kỹ thuật quan trọng trong chỉnh nha, đặc biệt khi hàm trên thiếu chiều ngang, có cắn chéo răng sau hoặc hai cung răng không phối hợp. Phương pháp này có thể tạo thêm khoảng và hỗ trợ cải thiện hình dạng cung cười trong những trường hợp phù hợp.
Tuy nhiên, nong hàm không phải phương án thay thế nhổ răng, điều trị hô móm hoặc điều trị rối loạn hô hấp cho tất cả mọi người.
Hiệu quả điều trị phụ thuộc vào việc xác định đúng nguyên nhân hẹp hàm, mức độ trưởng thành xương, thiết kế khí cụ, giới hạn xương, nha chu và sự tuân thủ của người bệnh. Trẻ em thường có lợi thế về tăng trưởng, người trưởng thành vẫn có các lựa chọn như mở rộng răng – xương ổ răng, MARPE hoặc nong hàm hỗ trợ phẫu thuật nhưng cần được đánh giá cá thể hóa.
Nếu đang băn khoăn bản thân hoặc trẻ có cần nong hàm khi niềng răng hay không, người bệnh nên thăm khám trực tiếp với bác sĩ chỉnh nha và mang theo các hồ sơ đã có. Nha khoa VitaminR hy vọng nội dung trên giúp bạn hiểu đúng mục tiêu của nong hàm, chuẩn bị những câu hỏi cần thiết và tránh quan niệm phải nong hàm bằng mọi giá chỉ để giữ lại tất cả răng.
